Regeldruk, niet talent, houdt onze bankensector dicht

Decennialang kreeg geen enkele nieuwkomer een bankvergunning, en de rekening voor die regeldruk komt uiteindelijk bij ondernemers terecht.

Regeldruk is in Nederland het grootste obstakel voor wie een werkelijk nieuw bedrijf wil bouwen, en het verhaal van bunq-oprichter Ali Niknam laat dat haarfijn zien. Tussen de laatste keer dat een nieuwkomer in Nederland een bankvergunning kreeg en het moment waarop bunq er in 2014 eindelijk een in handen had, lagen decennia zonder enige doorbraak. Niet omdat er geen ondernemers waren die het probeerden, maar omdat het systeem zo is ingericht dat de gevestigde orde zichzelf jarenlang heeft kunnen beschermen tegen nieuwe concurrentie.

Wat mij vooral raakt, is wat die vergunning Niknam heeft gekost voordat hij hem kreeg. Hij financierde bunq jarenlang volledig uit eigen zak, tot in 2021 de eerste externe investeerder instapte. Geen durfkapitaal dat de eerste jaren het risico spreidde, geen bank die een lening durfde te geven aan een bank-in-wording: gewoon eigen vermogen, eigen risico, eigen nachten wakker liggen. Dat is geen toeval. Wie grip wil houden op zijn eigen cijfers en niet afhankelijk wil zijn van de agenda van een investeerder, moet die rekening zelf durven dragen, en dat geldt net zo goed voor de zzp’er die zijn boekhouding en backoffice op orde houdt als voor een bankoprichter met miljardenambities.

En dan is er de rechtszaak die bunq voerde tegen De Nederlandsche Bank over het gebruik van kunstmatige intelligentie bij het opsporen van witwassen. Niknam won die zaak, en de hele sector profiteert nu van die uitspraak. Dat is precies het probleem in een notendop: een toezichthouder moest eerst door een rechter worden gecorrigeerd voordat nieuwe technologie een eerlijke kans kreeg. Ondernemers die kritisch durven kijken naar de onderbouwing van de regels waaraan ze zich moeten houden, doen daarmee niet alleen zichzelf een plezier. Ze dwingen een systeem dat van nature traag is om zich aan te passen aan wat allang mogelijk is.

Ook in de Verenigde Staten liep Niknam tegen een muur op: toezichthouder OCC wees de aanvraag voor een Amerikaanse bankvergunning af, een afwijzing die eerder als uitstel dan als definitief afstel wordt omschreven, maar die niettemin laat zien dat dit geen typisch Nederlands probleem is. Westerse toezichthouders aan beide kanten van de oceaan zijn gebouwd om risico’s te vermijden, niet om vernieuwing te belonen. Precies daarom moet de inzet niet liggen bij nationale uitzonderingen, maar bij een Europese Unie die haar eigen interne markt verdiept en overbodige regels tussen lidstaten wegneemt. Een fintech-oprichter in Gouda of Gdansk zou niet tien jaar en een privévermogen nodig moeten hebben om te doen wat een gevestigde bank al honderd jaar mag doen.

Regeldruk voelt voor beleidsmakers vaak als voorzichtigheid, maar voor de ondernemer die ertegenaan loopt, is het een rekening die ergens anders wordt gepresenteerd dan bij wie hem veroorzaakt, net zoals de kosten van verstoorde straten uiteindelijk bij de omliggende bedrijven terechtkomen, zoals ook blijkt uit wat er gebeurt wanneer de rekening van verstoring bij de bedrijven zelf wordt neergelegd. Doorbraken ontstaan zelden in makkelijke omstandigheden; net zoals veel van de doorslaggevende uitvindingen in oorlogstijd zijn ontstaan onder grote druk, moest ook bunq zich letterlijk jarenlang een weg door weerstand heen vechten. Het verschil is dat oorlog en crisis geen keuze zijn, en overmatige regeldruk wel.

Wat ik hieruit meeneem voor elke Nederlandse starter of kleine ondernemer: wacht niet tot de regels zich aanpassen, maar bouw zo onafhankelijk mogelijk, houd je eigen cijfers op orde en accepteer dat vernieuwing bijna altijd eerst weerstand oproept voordat ze wordt beloond. En voor de politiek in Den Haag en Brussel geldt iets anders: elke dag dat een bankvergunning, een AI-toetsing of een grensoverschrijdende aanvraag onnodig lang duurt, is een dag waarop een volgende Niknam ergens anders zijn bedrijf opbouwt, of het helemaal niet doet.

Niet omdat er geen ondernemers waren die het probeerden, maar omdat het systeem zo is ingericht dat de gevestigde orde zichzelf jarenlang heeft kunnen beschermen tegen nieuwe concurrentie.

Het verschil is dat oorlog en crisis geen keuze zijn, en overmatige regeldruk wel.